درمان حمله پانیک؛ راهکارهای فوری، درمان‌های مؤثر و پیشگیری از تکرار حملات

حمله پانیک چیست و چه علائمی دارد؟

حمله پانیک را می‌توان موجی ناگهانی از ترس یا آشفتگی شدید توصیف کرد؛ موجی که معمولاً در عرض چند دقیقه به اوج می‌رسد و بعد کم‌کم فروکش می‌کند. گاهی این تجربه آن‌قدر شدید است که آدم حس می‌کند دارد کنترل بدن یا ذهنش را از دست می‌دهد. اگر دوست دارید علائم، علت‌ها و راهکارهای اولیه را دقیق‌تر بشناسید، می‌توانید نگاهی هم به مطلب حملات پانیک چیست؟ علائم، علت‌ها و راهکارهای کنترل و درمان بیندازید.

از دید عصب‌شناسی، در لحظه‌ی حمله پانیک، مدارهای ترس در مغز - به‌خصوص نواحی مرتبط با آمیگدال - به‌طور ناگهانی فعال می‌شوند و واکنش «جنگ یا گریز» بدن را روشن می‌کنند^[۱]. همین واکنش زیستی است که پشت خیلی از علائم جسمی آشنا قرار دارد:

• تپش قلب یا احساس ضربان تند و نامنظم قلب
• تنگی نفس یا احساس خفگی
• لرزش دست و پا یا لرزش کل بدن
• تعریق شدید و ناگهانی
• سرگیجه، منگی یا احساس سبکی سر
• درد یا فشار در قفسه سینه
• ترس شدید از مرگ، از دست دادن کنترل یا دیوانه‌شدن

نکته‌ای که خیلی وقت‌ها نادیده گرفته می‌شود این است که یک حمله پانیک منفرد، هرچند ترسناک، لزوماً به معنای ابتلا به اختلال پانیک نیست. وقتی این حملات مکرراً اتفاق می‌افتند و فرد در فاصله‌ی بین آن‌ها هم دائم نگران حمله‌ی بعدی است یا رفتارهایی برای اجتناب از آن در پیش می‌گیرد، آن‌وقت است که صحبت از اختلال پانیک به میان می‌آید^[۲]. این حالت با اضطراب فراگیر فرق دارد؛ در اضطراب فراگیر، نگرانی مزمن و پراکنده درباره‌ی جنبه‌های مختلف زندگی وجود دارد، اما در اختلال پانیک، محور اصلی ترس خودِ حمله و پیامدهای بدنی آن است.

هنگام حمله پانیک چه کار کنیم؟

در همان لحظه که حمله رخ می‌دهد، چند اقدام ساده می‌تواند شدت و طول مدت علائم را پایین بیاورد:

1. به خودتان یادآوری کنید که این علائم، هرچند بسیار ناخوشایند و ترسناک به نظر می‌رسند، معمولاً خطر جسمی فوری‌ای ندارند و طبق روند طبیعی بدن، ظرف چند دقیقه فروکش می‌کنند.
2. روی تنفس‌تان تمرکز کنید؛ سعی کنید بازدم را کمی طولانی‌تر از دم بگیرید و از نفس‌های سریع و سطحی که می‌توانند سرگیجه را بدتر کنند، دوری کنید.
3. در جایی امن بنشینید یا تکیه دهید، توجه‌تان را روی چند شیء قابل دیدن یا لمس در اطراف متمرکز کنید و کم‌کم عضلات بدن‌تان را رها کنید.
4. اگر می‌شود، به کسی که به او اعتماد دارید بگویید در حال تجربه‌ی یک حمله پانیک هستید؛ همراهی آرام یک نفر دیگر می‌تواند حس امنیت را بالا ببرد.

البته همه‌ی علائمی که شبیه پانیک به نظر می‌رسند، الزاماً پانیک نیستند. اگر درد شدید یا جدیدی در قفسه سینه احساس کردید، غش کردید یا نیمه‌هوشیار شدید، یک‌طرف بدن‌تان ضعیف یا کرخت شد، در حرف زدن ناگهان دچار مشکل شدید، یا برخلاف انتظار علائم ادامه پیدا کرد و تشدید شد، حتماً و بدون معطلی با اورژانس تماس بگیرید؛ در این موقعیت‌ها بررسی فوری پزشکی برای کنار گذاشتن مشکلات قلبی، تنفسی یا عصبی ضروری است.

درمان حمله پانیک با روان‌درمانی

درمان شناختی‌رفتاری (CBT) یکی از مؤثرترین و پرکاربردترین رویکردهایی است که برای حملات پانیک و اختلال پانیک به کار می‌رود^[۳]. ایده‌ی اصلی این رویکرد این است که تفسیر فاجعه‌آمیز از نشانه‌های طبیعی بدن، خودش می‌تواند چرخه‌ی ترس و اضطراب را دامن بزند.

در جلسات CBT معمولاً روی این محورها کار می‌شود:

• شناسایی افکار خودکار و فاجعه‌ساز، مثل تعبیر کردن تپش قلب به‌عنوان نشانه‌ی یک حمله قلبی قریب‌الوقوع
• بررسی واقع‌بینانه‌ی این افکار و جایگزین کردن‌شان با تفسیرهایی دقیق‌تر و کمتر تهدیدآمیز
• شناسایی رفتارهای اجتنابی که فرد برای پیشگیری از حمله انجام می‌دهد و بررسی این‌که این رفتارها چطور مشکل را تداوم می‌بخشند
• مواجهه‌ی تدریجی و کنترل‌شده با موقعیت‌ها یا حتی احساسات بدنی ترسناک، زیر نظر درمانگر، تا حساسیت فرد نسبت به این محرک‌ها کم‌کم کاهش پیدا کند

این نوع درمان می‌تواند هم به‌صورت حضوری و هم آنلاین انجام شود، اما نکته‌ی مهم این است که حتماً توسط روان‌شناس بالینی یا روان‌پزشک آموزش‌دیده در حوزه‌ی اختلالات اضطرابی صورت بگیرد تا مسیر درمان متناسب با شرایط خاص هر فرد طراحی شود.

داروهای مورد استفاده برای درمان پانیک

در کنار روان‌درمانی، دارودرمانی هم می‌تواند در کاهش تعداد و شدت حملات پانیک نقش مهمی داشته باشد. طبق شواهد موجود، داروهای ضدافسردگی از خانواده‌ی SSRIها و SNRIها معمولاً به‌عنوان خط اول درمان دارویی در نظر گرفته می‌شوند^[۴].

چند نکته که بد نیست حتماً مد نظر داشته باشید:

• اثر داروهای پیشگیرانه فوری نیست؛ گاهی چند هفته طول می‌کشد تا نتیجه‌ی مطلوب دیده شود، و قطع ناگهانی یا تغییر خودسرانه‌ی دوز هرگز نباید بدون هماهنگی با پزشک انجام شود.
• انتخاب دارو به عواملی مثل شدت علائم، بیماری‌های هم‌زمان جسمی یا روانی، سایر داروهای مصرفی، بارداری یا شیردهی و سابقه‌ی پزشکی فرد بستگی دارد^[۲].
• عوارض جانبی احتمالی و زمان مناسب برای قطع دارو را همیشه باید با پزشک معالج در میان گذاشت، نه بر اساس تجربه‌ی دیگران یا جست‌وجو در اینترنت.

تغییر سبک زندگی برای کاهش حملات پانیک

در کنار درمان‌های اصلی، بعضی تغییرات در سبک زندگی هم می‌توانند به تنظیم اضطراب پایه و کم‌شدن دفعات حمله کمک کنند:

• خواب منظم و کافی، فعالیت بدنی مرتب و وعده‌های غذایی متعادل، به تثبیت سیستم عصبی و کاهش نوسانات فیزیولوژیک کمک می‌کنند.
• محدود کردن یا حذف کافئین، نیکوتین، الکل و سایر مواد محرک اهمیت زیادی دارد؛ شواهد نشان می‌دهند مصرف کافئین می‌تواند علائمی شبیه حمله پانیک، مثل تپش قلب و اضطراب، را در افراد مستعد بدتر کند^[۵].
• تمرین روزانه‌ی تنفس آرام، آرام‌سازی پیش‌رونده‌ی عضلانی یا ذهن‌آگاهی می‌تواند مکمل خوبی برای درمان اصلی باشد، هرچند جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی نیست.
• ثبت روزانه‌ی زمان وقوع حملات، محرک‌های احتمالی، افکار همراه و شدت علائم، به فرد و درمانگرش کمک می‌کند الگوها را بهتر بشناسند و روند بهبود را دنبال کنند.

چه زمانی برای حمله پانیک به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر حملات پانیک به‌طور مکرر تجربه می‌شوند، باعث اجتناب از مکان‌ها، موقعیت‌ها یا فعالیت‌های روزمره شده‌اند، یا نگرانی مداوم درباره‌ی وقوع حمله‌ی بعدی روی زندگی روزمره تأثیر گذاشته، دیگر وقت آن رسیده که سراغ روان‌پزشک یا روان‌شناس بروید^[۶].

در ارزیابی اولیه، پزشک ممکن است علاوه بر بررسی روانی، بعضی مشکلات جسمی را هم رد کند، از جمله:

• اختلالات تیروئید
• بیماری‌های قلبی
• مشکلات تنفسی زمینه‌ای
• عوارض جانبی برخی داروها یا مواد مصرفی

خوددرمانی با داروهای آرام‌بخش بدون نسخه، استفاده از داروی تجویزشده برای شخص دیگر، یا جست‌وجوی مکرر و اضطراب‌آور درباره‌ی علائم در اینترنت، معمولاً نه‌تنها کمکی نمی‌کند بلکه می‌تواند روند بهبود را طولانی‌تر هم بکند. ترکیب روان‌درمانی، دارودرمانی در صورت نیاز، و اصلاح سبک زندگی، برای بسیاری از افراد مبتلا به اختلال پانیک نتایج خوبی به همراه داشته، و پیگیری منظم با تیم درمانی نقش مهمی در پیشگیری از بازگشت علائم دارد.

و یک نکته‌ی آخر: اگر در دوره‌ای از زندگی هستید که افکار آسیب به خود یا احساس ناامیدی شدید را تجربه می‌کنید، مهم است بدون هیچ معطلی با یک متخصص سلامت روان یا خدمات اورژانس تماس بگیرید؛ این مطلب جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی نیست و صرفاً جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد.