نشانه‌های اختلال دوقطبی: علائم شیدایی، افسردگی و زمان مراجعه به روان‌پزشک

اختلال دوقطبی چیست و چرا شناخت نشانه‌های آن مهم است؟

اختلال دوقطبی یکی از اختلالات خلقی است که با دوره‌های متناوبی از تغییرات شدید در سطح انرژی، خلق و توانایی فرد برای انجام کارهای روزمره خودش را نشان می‌دهد^[۱]. نکته‌ای که باید در نظر داشت این است که این تجربه با نوسانات معمول خلقی که همه‌ی ما هر از گاهی داریم، فرق زیادی دارد؛ دوره‌های بالینی شیدایی، نیمه‌شیدایی و افسردگی، هم از نظر شدت و هم از نظر مدت‌زمان و میزان تأثیرگذاری بر زندگی فرد، ماهیتی کاملاً متفاوت دارند^[۲].

بگذارید ساده‌تر بگوییم: یک روز که پرانرژی هستید یا یک روز که حوصله ندارید، بخشی عادی از زندگی محسوب می‌شود. اما وقتی این تغییرات هفته‌ها طول می‌کشند و روی روابط، کار، تحصیل یا حتی سلامت جسمی‌تان سایه می‌اندازند، احتمالاً با چیزی فراتر از نوسانات معمول روبه‌رو هستید. شناخت به‌موقع این نشانه‌ها می‌تواند از تصمیم‌های پرخطر، آسیب به روابط نزدیک و افت شدید کارکرد جلوگیری کند.

یک نکته‌ی مهم را فراموش نکنید: تشخیص قطعی اختلال دوقطبی فقط از عهده‌ی روان‌پزشک یا متخصص سلامت روان برمی‌آید^[۳]. آنچه در ادامه‌ی این مقاله می‌خوانید، صرفاً برای آشنایی بیشتر شماست، نه ابزاری برای خودتشخیصی یا جایگزین ارزیابی حرفه‌ای.

نشانه‌های دوره شیدایی در اختلال دوقطبی

دوره‌ی شیدایی معمولاً خودش را با خلق فوق‌العاده بالا، تحریک‌پذیری زیاد یا حس عجیبی از اعتمادبه‌نفس و توانمندی نشان می‌دهد. در این دوره، فرد ممکن است احساس کند قدرت یا استعدادهایی دارد که واقعاً با واقعیت زندگی‌اش جور نیست.

• نیاز به خواب به‌شکل چشمگیری کم می‌شود؛ فرد با چند ساعت خواب یا حتی بدون خواب، صبح روز بعد اصلاً احساس خستگی نمی‌کند.
• پرحرفی و افزایش سرعت صحبت‌کردن، به همراه هجوم افکار که گاهی باعث می‌شود دیگران به‌سختی بتوانند رشته‌ی کلام فرد را دنبال کنند.
• افزایش قابل‌توجه فعالیت، بی‌قراری بدنی و شروع هم‌زمان چند کار یا پروژه، بدون اینکه تمرکز کافی روی هیچ‌کدام باشد.
• رفتارهای تکانشی و پرخطر مثل خریدهای بی‌رویه، رانندگی پرخطر، روابط جنسی بدون محافظت یا سرمایه‌گذاری‌های عجولانه بدون سنجش پیامدها.

در موارد شدیدتر، علائم شیدایی می‌توانند تا جایی پیش بروند که فرد کاملاً از عملکرد روزمره‌اش دور بیفتد، نیاز به بستری پیدا کند یا حتی علائمی مثل توهم و باورهای غیرواقعی (روان‌پریشی) در او ظاهر شود^[۱].

نشانه‌های نیمه‌شیدایی چیست و چه تفاوتی با شیدایی دارد؟

نیمه‌شیدایی یا هایپومانیا از نظر نوع علائم شبیه شیدایی است، اما شدتش خیلی کمتر است. در این دوره‌ها فرد ممکن است انرژی بیشتری حس کند، خواب کمتری بخواهد، بیشتر با دیگران معاشرت کند و حتی ظاهراً بازدهی بالاتری هم داشته باشد.

تفاوت اصلی اینجاست: علائم نیمه‌شیدایی معمولاً به بستری‌شدن یا اختلال شدید در عملکرد منجر نمی‌شوند. به همین دلیل هم هست که گاهی نه خود فرد و نه اطرافیانش این دوره را مشکل‌ساز نمی‌بینند، بلکه آن را نشانه‌ی انرژی مثبت یا حتی بخشی از شخصیت فرد تصور می‌کنند.

با این حال، اگر این تغییر خلق و انرژی چند روز پشت سر هم ادامه پیدا کند و همراه با رفتارهایی باشد که با الگوی همیشگی فرد فرق دارد، بهتر است حتماً ارزیابی تخصصی صورت بگیرد. تشخیص دقیق نیمه‌شیدایی به‌خصوص در اختلال دوقطبی نوع دو اهمیت زیادی دارد، چون این افراد معمولاً دوره‌های افسردگی سنگین‌تری را هم پشت سر می‌گذارند^[۴].

نشانه‌های دوره افسردگی در اختلال دوقطبی

دوره‌های افسردگی در اختلال دوقطبی از خیلی جهات شبیه افسردگی اساسی به نظر می‌رسند، با این تفاوت که در بستر یک الگوی خلقی متفاوت اتفاق می‌افتند. اگر می‌خواهید بیشتر با نشانه‌های روانی و جسمی افسردگی آشنا شوید، مقاله‌ی علائم افسردگی چیست؟ نشانه‌های روانی، جسمی و زمان مراجعه برای کمک می‌تواند کمک‌کننده باشد.

• احساس غم مداوم، پوچی، ناامیدی یا در برخی افراد، تحریک‌پذیری به‌جای غم واضح و آشکار.
• از دست‌دادن علاقه و لذت نسبت به فعالیت‌هایی که قبلاً برای فرد جذاب بودند.
• خستگی همیشگی، کندی ذهنی یا جسمی و مشکل در تمرکز، تصمیم‌گیری یا حتی انجام کارهای ساده‌ی روزمره.
• تغییر در الگوی خواب و اشتها؛ بی‌خوابی یا برعکس، خواب زیاد، و افزایش یا کاهش وزن.
• حس بی‌ارزشی، احساس گناه شدید و افت واضح در عملکرد شغلی، تحصیلی یا اجتماعی.

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هشداردهنده، وجود افکار مرگ، خودآسیب‌رسانی یا خودکشی است. اگر چنین افکاری وجود دارد، لازم است بدون هیچ تعللی به یک متخصص یا خدمات اورژانسی اطلاع داده شود.

علائم مختلط و نشانه‌هایی که ممکن است نادیده گرفته شوند

گاهی نشانه‌های افسردگی و انرژی یا بی‌قراری شیدایی به‌طور همزمان در یک فرد دیده می‌شوند؛ این حالت با عنوان دوره‌ی مختلط شناخته می‌شود و تشخیصش نسبت به دوره‌های خالص شیدایی یا افسردگی سخت‌تر است^[۳].

وقتی ناامیدی، افکار منفی، بی‌خوابی، تحریک‌پذیری و تکانشگری با هم ترکیب می‌شوند، خطر خودکشی به‌طور قابل‌توجهی بالا می‌رود؛ چون فرد هم انرژی کافی برای اقدام دارد و هم افکار منفی شدید را در ذهنش تجربه می‌کند.

• تغییرات چرخه‌ای در خواب، انرژی، الگوی خرج‌کردن، روابط و عملکرد کلی می‌تواند سرنخ خوبی برای شناسایی الگوهای خلقی باشد.
• مصرف الکل، مواد، برخی داروها و کم‌خوابی می‌توانند علائم را تشدید کنند یا حتی خودشان را جای علائم دیگری جا بزنند؛ به همین دلیل بررسی این عوامل در ارزیابی تخصصی اهمیت زیادی دارد^[۴].
• ثبت روزانه‌ی خلق، خواب و رفتارها (مثلاً در یک دفترچه یا اپلیکیشن) می‌تواند به خود فرد و درمانگرش کمک کند تا الگوهای تکرارشونده را بهتر ببینند.

گاهی تشخیص افتراقی اختلال دوقطبی از افسردگی اساسی، به‌خصوص در دوره‌های افسردگی، نیاز به بررسی دقیق سابقه‌ی دوره‌های خلقی قبلی دارد. برای شناخت بهتر گزینه‌های درمانی رایج در اختلالات خلقی، مقاله‌ی درمان افسردگی و اضطراب: راهنمای جامع روش‌های مؤثر، دارو و روان‌درمانی پیشنهاد خوبی است.

چه زمانی برای نشانه‌های اختلال دوقطبی باید کمک حرفه‌ای گرفت؟

اگر تغییرات خلق و انرژی چند روز یا بیشتر ادامه دارند و روی زندگی روزمره، روابط یا عملکرد شغلی و تحصیلی‌تان اثر گذاشته‌اند، بهتر است ارزیابی روان‌پزشکی را در نظر بگیرید. این ارزیابی معمولاً شامل بررسی سابقه‌ی دوره‌های خلقی گذشته، سابقه‌ی خانوادگی، داروهای مصرفی، مصرف مواد و وضعیت جسمی فرد است^[۲].

برخی نشانه‌ها نیاز به اقدام سریع‌تری دارند:

• رفتارهای پرخطر شدید یا ناتوانی کامل در خواب برای چند شبانه‌روز پشت سر هم.
• توهم، بدبینی شدید نسبت به دیگران یا فاصله‌گرفتن از واقعیت.
• افکار خودکشی، قصد یا برنامه‌ای برای آسیب‌زدن به خود.

اگر افکار خودکشی یا قصد آسیب‌رسانی به خود در ذهن‌تان هست، خواهشمندیم تنها نمانید؛ هرچه سریع‌تر با اورژانس، خط بحران سلامت روان یا فردی مورد اعتماد در اطراف‌تان تماس بگیرید. این وضعیت یک شرایط اورژانسی است و نباید به تنهایی با آن دست‌وپنجه نرم کنید.

درمان اختلال دوقطبی معمولاً ترکیبی از دارودرمانی، روان‌درمانی، تنظیم الگوی خواب و سبک زندگی، و همچنین حمایت خانواده و اطرافیان را شامل می‌شود^[۱]. اگر نشانه‌های شما بیشتر با یک دوره‌ی افسردگی خفیف و بدون سابقه‌ی شیدایی همخوانی دارد، مطالعه‌ی درمان افسردگی خفیف: راهنمای مؤثر از تغییر سبک زندگی تا روان‌درمانی هم می‌تواند برایتان مفید باشد؛ اما در هر صورت، تشخیص نهایی و برنامه‌ی درمانی مناسب باید توسط متخصص سلامت روان تعیین شود.